De Reaksie

Zoals wellicht bekend zijn de redaksieleden het niet altijd met elkaar eens. Dit kan ook nauwelijks anders bij een redaksie die ernaar streeft alle hoeken van de samenleving te vertegenwoordigen [red. dit moesten we van onze diversitäts Offizier zeggen]. Onder ons bevinden zich arbeiderskinderen, nepo-baby’s, heidenen, ex-gedetineerden, katholieken en Scherprechter. Nu schreef die laatste recentelijk een reaksie over Haraways opvattingen in de Groene Amsterdammer over de voordelen van religie. Voordat ik Scherprechter het vagevuur in gooi, geef ik u eerst mijn zwei Cent over Haraways interview.

Haraway stelt daarin dat ‘linkse mensen’ religie weer moeten gaan omarmen (en dan vooral gemeenschap en rituelen). Haraway, iemand die ik verder niet een hokjesdenker acht, gooit hier wel degelijk alle linkse mensen op een hoop. En het werkt: heidenen zoals Scherprechter, die zichzelf graag als links profileren, voelen zich onmiddellijk geroepen in de pen te klimmen. Zelf ben ik, zoals mijn naam misschien al doet vermoeden, overtuigd katholiek én links. Hoewel ik mij niet herken in Haraways linkse mensen-categorie, zal ik in dit stuk voor het gemak toch ook over linkse mensen blijven spreken als één groep. Ik hoop dan ook dat u zich aangesproken voelt. Maakt u zich verder maar geen zorgen, ik zal u in deze reaksie niet proberen te overtuigen van het bestaan van God, daar hebben we immers jehovah’s en Jens Babba voor.

Laten we eerst kijken naar Scherprechters beeld van religie, hij heeft het onder andere over ‘een onsterfelijke man met een lange baard’ en ‘het verdienen van 72 maagden in het paradijs’- dat hij een atheïst is moge duidelijk zijn. Religie is voor gelovigen namelijk niet zo visueel als God-ontkenners suggereren, God is bovenal een energie. Hoe verschillende religies hierover schrijven en hoe deze werken vervolgens geïnterpreteerd worden is dan ook niet een waarheidskwestie. Een bijbelstudie gaat niet over ‘geloven dat je precies weet hoe het zit met goed en kwaad, hemel en aarde en leven en dood’ zoals Scherpje suggereert,  maar over de lessen die we uit deze vertellingen kunnen trekken. Vertellingen waarvan meerdere interpretaties mogelijk zijn, maar waar steevast de kernboodschap van naastenliefde in te vinden is.

Haraways hoofdargument is dat linkse mensen rituelen en gemeenschap verloochenen. Iets wat volgens Scherprechter veel gelijkenissen heeft met een ‘extreemrechtse cultuurvisie over dat de mens ontheemd is, en door toenemend isolement moreel vervalt’. De angst voor een ‘extreemrechtse cultuurvisie’ bewijst alleen maar Haraways punt. Linkse mensen zien in alles wat gemeenschap en dus mogelijke homogeniteit promoot het kwaad. Dat dit niet meteen uitsluiting betekent ontgaat ze. Ik begrijp dat Scherpje het momenteel erg druk heeft met zijn werkzaamheden bij de kartonfabriek in Groningen, maar ik had toch wel verwacht dat hij ergens tijdens zijn studie liberal arts aan de UCA eens een tekst van Jan Assman onder ogen heeft gekregen. Dan had hij geweten dat een gemeenschap die rituelen afschaft niet alleen haar tradities maar ook haar culturele geheugen (haar kern) verliest. Dit maakt mensen stuurloos en makkelijk te verleiden door hen die wel een verhaal, vorm en gezamenlijk moment aanbieden. De mens heeft nu eenmaal gemeenschap nodig, dit hoeft niet volgens nieuwrechtse heteronormatieve familie-idealen (ik gun Eva Hofman ook een volle bingokaart), maar heeft wel baat bij een beetje religie. Zo functioneert het christendom niet primair als geloofssysteem, maar als een ritueel instituut dat gemeenschap mogelijk maakt.  

En ja: er zijn ook niet-religieuze rituelen, maar het merendeel komt toch echt voort uit religie, en in Nederland uit het christendom. Assman omschrijft deze rituelen als een ‘Zeitinsel’ waar we ons aan vast moeten klampen:

Die grundsätzliche Offenheit dieser Optionen gibt der Frage nach dem Zusammenhang von Kultur und Gedächtnis ihr kulturtypologisches Interesse. In ihrer kulturellen Überlieferung wird eine Gesellschaft sichtbar: für sich und für andere. Welche Vergangenheit sie darin sichtbar werden und in der Wertperspektive ihrer identifikatorischen Aneignung hervortreten läßt, sagt etwas aus über das, was sie ist und worauf sie hinaus will.

Wie deze vormen principieel afwijst omdat ze religieus zijn, gooit dit geheugen weg met het wijwater. Haraway ziet de samenwerking van linkse mensen met het instituut christendom dan ook als noodzakelijk. Iets wat volgens Scherprechter ingaat tegen Haraways wokeness: ‘Haar pleidooi om juist met het institutionele christendom samen te werken, lijkt echter weer haaks te staan op haar strijd tegen fallische, misogyne, anti-aarde en racistische religies.’

Dat de door Scherpje gewenste samenwerkingen van de Reaksie met de Rooms Katholieke Kerk voor actie tegen seksueel misbruik (lullig), en samenwerking met SGP voor het opzetten van een pro-choice forum in Spakenburg nog niet zijn gelukt is natuurlijk ontzettend jammer. De mislukking van laatstgenoemde samenwerking kan ook liggen aan het feit dat deze is aangevraagd door Walter Rettich, onze vorige Künstler in Residenz en tevens  5VWO-scholier met een strafblad. Desalniettemin is samenwerken met het christendom cruciaal. Dit betekent niet dat links haar normen en waarden moet achterlaten, maar juist deze kans moet aangrijpen om de ideologische inhoud van onze collectieve rituelen te herstructureren. Door zich ver te houden van de Kerk laten linkse mensen religieuze instituties juist over aan conservatieve krachten. Zo dragen linkse mensen juist bij aan datgene waar ze bang voor zijn.

Haraways oproep om samen te werken met het instituut christendom is dan ook geen pleidooi voor morele onderwerping, maar voor pragmatische samenwerking. Niet omdat linkse mensen ineens christelijk moeten worden, maar omdat ze zelf geen alternatief ritueel apparaat hebben opgebouwd. We hebben wel slogans, maar geen liturgie. Wel demonstraties, maar geen kalender. We vertrouwen op spontane solidariteit, terwijl religieuze instituties weten dat solidariteit geoefend moet worden. Helaas blijken wij linkse mensen steeds minder tot het uitoefenen van rituelen in staat. Doodsbang om er achter te komen dat Scherprechter naast het zich verkleden als zwarte piet in de periode 2015-2019 nog meer blinde vlekken heeft, lijkt het hem makkelijker om alle rituelen en tradities opzij te schuiven. 

Uit collegialiteit zal ik mij in de laatste alinea tot Scherprechter persoonlijk richten, hij bedoelt het immers allemaal niet zo slecht: 

Haraway beschuldigde u, en andere linkse heidenen, ervan arrogant te zijn vanwege uw sterke geloof in secularisme. Van arrogantie zal ik u niet betichten, van onwetendheid echter wel. En nu volgt mijn zwakste argument: geloof en religie gaan ook niet over gelijk hebben. U heeft dat niet, Haraway niet en Maria Theresia zeker ook niet. Maar één ding weet ik wel: de door waarheid geobsedeerde linkse mens heeft de nabijheid van gelovigen nodig.

Träum und frag’s Gott!

Altijd de uwe,

Maria Theresia

P.S Het zou mij niets verbazen als blijkt dat Scherprechter degene was die een paar vuurpijlen in de Vondelkerk heeft gegooid.